Proqram – hər hansı alqoritmin kompüterdə icrası üçün maşın əmrlərinin ardıcıllığıdır. EHM-də proqram yazmaq üçün istifadə olunan formallaşmış dillərə  proqramlaşdırma dillərideyilir. İstənilən  proqramlaşdırma dilinin əsas elementləri bunlardır: dilin əlifbası, sintaksisi və semantikası. 

Dilin əlifbası dedikdə, həmin dildə işlənən bütün simvollar nəzərdə tutulur.

Sintaksis əlifbada olan simvollardan dilin ayrı-ayrı konstruksiyalarının (əmrlərin, operatorların) düzəldilməsinin formal qaydalarıdır.  Bu qaydalar müxtəlif həll alqoritmlərini proqramlaşdırmağa imkan verir.

Semantika dilin bu və ya digər sintaksis  konstruksiyalarının təsviridir. Məsələn, əgər proqramın bu yerində y =a*(b+c) ifadəsinin hesablanması yazılıbsa, onda semantika qaydaları maşına “göstərir” ki, əvvəlcə (b+c) cəmini tapsın, sonra həmin cəmi a-ya vursun.

Aşağıda bəzi proqramlaşdırma dilləri haqqında məlumat verilmişdir.

• ASSEMBLY – 1952-ci ildə Qreys Hopper tərəfindən yaradılmış ilk mnemonik proqramlaşdırma dilidir.
• FORTRAN (FORmula TRANslation) – Cim Bekus tərəfindən 1954-cü ildə yaradılmış ilk kompilyasıya olunan proqramlaşdırma dilidir. Fortrandan əsasən riyazi, texniki məsələlərin proqramlaşdırılması üçün istifadə olunur.
• APL (Application Programming Language) – 1957-ci ildə verilənlərin riyazi emalının təsviri üçün yaradılıb. Onun əsas fərqli xüsusiyyəti riyazi simvollardan istifadə və olduqca güclü sintaksisin olmasıdır.
• LISP  (for LISt Processing) – 1958-ci ildə Con Makkarti tərəfindən yaradılmışdır. Bu dil riyazi funksiyalar üzərində modelləşdirilmişdir. Planner (1967), Scheme (1975) və Common Lisp (1984) dilləri bu nəsildəndir.
• ALGOL – 1958-ci ildə Peter Naurun başçılığı altında yaradılmışdır.
• COBOL (COmmercial and Business-Oriented Language) – 1959-cu ildə yaradılıb. Əsasən iqtisadiyyat  sahəsində biznes məsələlərinin həlli üçün nəzərdə tutulan kompilyasiya olunan bir dildir.Bu dil özünün “çoxsözlülüyü” ilə fərqlənir.
• SNOBOL – 1962-ci ildə yaradılmış sətirlərin emalı üçün nəzərdə tutulan dildir. Icon Snobolun 1972-ci ildə yaradılan varisidir.
• BASIC (Beginner’s All-purpose Symbolic Instruction Code) – Bu dil üçün həm kompilyatorlar, həm də interpretatorlar mövcuddur. İlk dəfə proqramlaşdırmanı öyrənmək məqsədilə 1964-cü ildə professorlar Kemeni və Kurts yaradılan bu dil dünyada  ən geniş yayılmış dillərdəndir.
• PL1 – 1964-cü ildə IBM tərəfindən yaradılmışdır. Elmi və iqtisadi sahədə proqramlaşdırma üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bir çox əlavələrdə Cobol və Fortranı əvəz etmişdir.
• SIMULA – 1967-ci ildə yaradılan ilk obyektyönlü proqramlaşdırma dilidir.
• SETL – 1969-cu ildə çoxluqlarla əməliyyatların təsviri üçün yaradılmışdır.
• PASCAL – 1970-ci illərin sonunda isveçrəli professor Niklaus Virt tərəfindən yaradılmışdır. Paskal dili struktur proqramlaşdırma üçün geniş yayılan birinci dildir. Dilin əsas nöqsanlarından biri proqramın modullara bölünmə vasitələrinin olmamasıdır. Virt bunu nəzərə alaraq 1978-ci ildə Modula-2 dilini yaratdı. 1988-ci ildə obyektyönlü əlamətlər əlavə edilmiş Modula-3 dili meydana gəldi. Paskal və Modula dillərinin məntiqi davamı Oberon və Oberon-2 dilləridir.
• C – 1972-ci ildə Dennis Ritçi və Kerniq tərəfindən yaradılıb. C Unix əməliyyat sistemini yazmaq üçün yaradılmış dildir.
• SmallTalk – 1972-ci ildə yaradılmış mürəkkəb qrafiki interfeyslərin layihələndirilməsi üçün nəzərdə tutulan ilk obyektyönlü dildir.
• PROLOG (PROgramming in LOGic) – 1973-cü ildə fransız alimi Kolmeroe tərəfindən yaradılıb. Mercury, Visual Prolog, Oz, Fril və s. bu nəsildən olan dillərdir.
• OCCAM – 1982-ci ildə yaradılan bu dil çoxprosessorlu sistemlərdə verilənlərin paralel emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur.
• C++ – C-nin obyektyönlü genişlənməsi olan bu dil 1983-cü ildə Byarn Strastrup tərəfindən yaradılmışdır.
• LINDA – 1985-ci ildə paralel yerinə yetirilən proseslər arasındakı qarşılıqlı əlaqənin təşkili üçün yaradılmışdır.
• ADA – 1983-cü ildə ABŞ-ın Müdafiə Nazirliyinin himayəsi ilə yaradılıb, 1995-ci ildə yeni versiya inkişaf etdirilmiş və standartlar (ADA 95) qəbul olunmuşdur. Yeni versiyaya obyektyönlülük əlavə edilmişdir.
• Eiffel – Bertan Meyer tərəfindən 1986-cı ildə yaradılan obyektyönlü proqramlaşdırma dilidir. Sintaksisi Algola bənzəyir.
• Java – 1995-ci ildə Sun Microsystems şirkətində Ken Arnold və Ceyms Qoslinq tərəfindən C++ dilinin əsasında yaradılmışdır.
• C# (C-sharp) – 2001-ci ildə Microsoft şirkətində Andres Heylsberqin rəhbərliyi ilə mühəndislər qrupu tərəfindən yaradılmışdır. C# dili əsasən çoxkomponentli internet əlavələrinin işləməsi üçün nəzərdə tutulur. Bu dil Microsoft.NET platforması üçün əlavələrin işlənməsi üçündür.

Əvvəlki səhifə